پیری و فرسودگی پوست

فرآیند پیری یا دژنراتیو پوست یک فرآیند طبیعی و اجتناب ناپذیر است . این پدیده زیستی پیچیده و چند سیستمی که تحت تأثیر چندین عامل کلیدی قرار دارد، به دو دسته درونی يا ژنتيكي (Intrinsic) و بیرونی يا محيطي (Extrinsic) تقسيم بندي مي گردد:
عوامل درونی یا کرونولوژیک (Intrinsic Aging)  با آتروفی پوست، کاهش الاستیسیته و کاهش فعالیت متابولیک همراه است. علائم پیری ذاتی شامل ایجاد خطوط و چین و چروک ، نازک شدن، بیرنگ شدن و کاهش حجم پوست، از دست رفتن چربی زیرپوست، تضعیف سد رطوبتی و ایجاد خشکی پوست می باشند . ژنتیک ، تغییرات هورمونی، افزايش سن ، کاهش فعالیت غدد سباسه، اختلال در عملکرد فیبروبلاست‌های تولیدکننده‌ی ماتریکس خارج سلولی‌، استرس اکسیداتیو ناشی از متابولیسم داخلی عوامل شاخص پیری ذاتی محسوب می گردند. در این میان افزایش طبیعی سن مهمترين عامل پيري پوست با منشـاء داخلي و درونی میباشد. این فرآیند بدون تداخلات و تأثیرات خارجی رخ می‌دهد و از یک الگوی قابل پیش‌بینی پیروی می‌کند بدین ترتیب كه از دهه سوم زندگي آغاز گرديده، در دهه چهارم شدت و نمود بيشتري يافته و در دهه هاي ششم و هفتم به اوج خود مي رسد.

عوامل بیرونی یا محیطی (Extrinsic Aging)  که ارتباط مستقیم با انتخاب‌های سبک زندگی و عادات مراقبت پوستی دارد با ایجاد آسیب به بافت پیوندی پوست همراه است. پیری ناشی از عوامل خارجی که منجر به پیری زودرس پوست می گردد و شامل تأثیرات طولانی‌مدت قرارگیری در معرض نور ماوراءبنفش(UV)  ، تخریب DNA سلولی و کاهش سنتز کلاژن و الاستین میباشد، فتوایجینگ (Photoaging) نامیده می‌شود . نور آبی (Blue Light) و مادون قرمز (IR)، آلودگی هوا و اثرات مخرب رادیکال های آزاد ناشی از عوامل ناطلوب محیطی، مصرف دخانیات، سیگار و نوشیدنی های الکلی، رژیم غذایی نامناسب ، استرس ، اضطراب و کم خوابی از دیگر عوامل خارجی و محیطی موثر در پیری پوست می باشند که می‌توانند به طور قابل توجهی بر سرعت ظاهر شدن علائم پیری تأثیر بگذارد و تا حد زیادی قابل پیشگیری می باشند.

 

تغييرات ايجاد شده ناشي از پيري پوست به طور عمده مشتمل بر دو دسته تغييرات ساختماني (Structural Changes) يا ميكروسكوپي و تغييرات ظاهري يا (Visible Changes) می باشند. تغییرات ساختمانی پوست از سنین نسبتا پایین تر آغاز گردیده و در سه لایه اپیدرم، درم و هیپودرم قابل مشاهده هستند. تغییرات ظاهری پوست مشتمل بر تغییرات پوستی، بافت همبندی، عضلانی و تغییرات غضروفی- استخوانی می باشند.

الف) تغييرات ساختمانی یا میکروسکوپی (Structural or Microscopic Changes) در فرآیند پیری پوست:

1. تغییرات ساختمانی در اپیدرم: (Epidermal Structural Changes) :
   اپیدرم (Epidermis) خارجی‌ترین لایه پوست می باشد که به‌طور مستقیم با محیط بیرونی در تماس بوده و نقش حیاتی در حفاظت سد دفاعی پوست دارد. در روند پیری پوست، تغییرات قابل‌توجهی در ساختار، ضخامت، فعالیت سلولی و ترکیب مولکولی اپیدرم ایجاد می‌شود که در ظاهر و عملکرد پوست تأثیر بسزا دارد. کاهش ضخامت اپیدرم، کاهش اتصال درم و اپیدرم (Dermal–Epidermal Junction)، کاهش لیپیدهای بین‌سلولی (به‌ویژه سرامیدها، کلسترول و اسیدهای چرب آزاد) و در نتیجه تضعیف سد دفاعی پوست و افزایش اتلاف آب ترانس‌اپیدرمال یا تبخیر سطحی رطوبت از پوست (TEWL)، تغییرات در سلول‌های لانگرهانس و ایمنی اپیدرم ، تغییرات در تعداد و سایز ملانوسیت‌ها (Melanocytes)و رنگ پوست که منجر به بروز لک های پیری Age spots یا (Lentigines) میگردد، از جمله پیامدهای ظاهری و عملکردی پيري پوست در اپیدرم می باشد.

2. تغییرات ساختمانی در درم (Dermal Structural Changes) :

درم (Dermis) لایه میانی پوست است که نقش حیاتی در استحکام، خاصیت ارتجاعی، تغذیه اپیدرم و ترمیم بافت دارد. این لایه شامل ماتریکس خارج‌سلولی (Extracellular Matrix) متشکل از کلاژن، الاستین، گلیکوزآمینوگلیکان‌ها (GAGs) ، بافتهای رتیکولاری و فیبروبلاست‌ها است. تغييرات ايجاد شده در درم شامل كاهش كلاژن، كاهش بافتهاي رتيكولي و بافت الاستيك مي باشد. به همين جهت پوست الاستيسته و استحكام خود را از دست داده و دچار افتادگي يا Sagging مي گردد. كاهش الاستيسيته و استحكام خصوصا در نواحی از پوست که در معرض خورشيد قرار دارند شدت بيشتري داشته و تحت عنوان الاستوز آفتابی یا Solar Elastosis ناميده مي شود. در چنین شرایطی عروق درم شكننده (Fragile) گرديده و احتمال بروز كبودي، خونريزي زير پوستي افزايش مي يابد. يكي از تغييرات مهم ناشي از پيري پوست در ناحيه درم كاهش حساسيت پذيري حسگرهاي پوست مي باشد كه به نوبه خود زمينه را براي بروز تروماي پوستي فراهم مي سازد. كاهش تـرشح سبـوم و آتروفي فوليكولهاي مو و در نتيجـه ريـزش مـوي ناخواسته (Unwanted Hair Loss) از ديگر يافته ها محسوب مي گردند.

3.  تغییرات ساختمانی در هپيودرم (Hypodermal Structural Changes) :

هیپودرم یا بافت زیرجلدی از سلول‌های چربی و بافت همبند تشکیل شده است و نقش مهمی در حفظ حجم پوست دارد. مهمترين يـافته در تغییرات ساختمانی بـافت زير جلـدي كاهش ضخـامت لايه چـربي یا آتروفی بافت چربی می باشد كـه احتمـال بروز آسيب هاي پوستي (Skin Injuries) را بالا برده و به علت بر هم زدن سيستم عايق بندي پوست (Impaired Insulation System) منجر به دفع حرارت بدن گرديده و احتمال بروز هيپوترمي (Hypothermia) را افزایش می دهد، ضمن آنكه کاهش ضخامت و کشسانی بافت همبند سبب از بین رفتن قوام و استحکام ساختار پوست نیز می گردد.

ب) تغييرات ظاهری (Visible changes) در فرآیند پیری پوست :

تغييرات ظـاهـری ايجـاد شـده در اثـر پيـری پـوست مشتمل بر تغييرات پوستی، بافت همبندی، عضلانی و تغييرات غضروفی- استخوانی می باشد:

• بروز چین‌وچروک‌ها و خطوط پوست: چروک‌ها از بارزترین علائم ظاهری پیری هستند و عمدتاً در نواحی پرتحرک مانند پیشانی، اطراف چشم (پنجه‌کلاغی) و خطوط نازولابیال نمایان‌ می گردند . چروک‌های دینامیک، ناشی از انقباضات مکرر عضلات صورت مانند اخم یا لبخند و چروک‌های استاتیک، ناشی اثر تخریب کلاژن و کاهش رطوبت پوست حتی در حالت استراحت نیز قابل مشاهده هستند.
• کاهش قوام و خاصیت ارتجاعی پوست : در اثر تخریب تدریجی فیبرهای کلاژن و الاستین در درم ایجاد گردیده و منجر به افتادگی (Sagging) ، از بین رفتن استحکام و کشسانی پوست میشود. ظاهر پوست در این مرحله با ایجاد خطوط ریز (Fine lines) آغاز شده و به مرور به چین و چروک‌های عمیق‌تر تبدیل می‌گردد.
• تغییرات رنگدانه ای و پیگمانتاسیون : ناشی از اختلال عملکرد و فعالیت سلول‌های ملانوسیت با افزایش سن می باشد. در برخی نواحی رنگدانه ها کاهش یافته و سبب کم‌رنگ شدن پوست (Hypopigmentation) می‌شود. از سوی دیگر، در برخی از نواحی پوست با افزایش رنگدانه ها،  لک های قهوه‌ای یا لک‌های پیری (Age spots / Lentigines) ایجاد می گردد.
• تغییرات حجم و فرم چهره: با تحلیل رفتن چربی در لایه هیپودرم (Subcutaneous Fat)، نواحی گونه، شقیقه و اطراف چشم‌ها فرورفته به نظر می‌رسند و افتادگی پلک، عمق خطوط خنده و افت واضح در محدوده فک (Jawline) ظاهر می گردد. از سوی دیگر، کاهش تراکم استخوانی فک و گونه باعث تغییر در کانتور (Contour) صورت می‌شود؛ به‌طوری که چهره از فرم بیضی و برجسته‌ی جوانی به حالت مربع و فرو رفته‌ی پیری تبدیل می‌گردد. افتادگی پوست در نواحی فک و گردن نیز از نتایج این تغییرات است.
• تغییرات عروقی و رنگ پوست: با نازک شدن اپیدرم و کاهش حمایت بافت همبند، مویرگ‌ها و عروق سطحی پوست قابل مشاهده‌تر می‌شوند. این حالت به‌صورت قرمزی خفیف، تلانژکتازی (Spider Veins) یا افزایش شفافیت عروقی دیده می‌شود. کاهش جریان خون و اکسیژن‌رسانی موجب می‌شود پوست رنگ‌پریده، خسته و کم‌درخشش به نظر برسد.
• خشکی و شکنندگی پوست: در اثر کاهش ترشح غدد سباسه (چربی) و غدد عرقی، سطح پوست رطوبت و چربی طبیعی خود را از دست می‌دهد. نتیجه‌ی این فرآیند، بروز خشکی، زبری، پوسته‌ریزی، منافذ باز و از بین رفتن درخشش طبیعی پوست می باشد. همچنین بازسازی سلولی (Cell turnover) کندتر شده و پوست ظاهری کدر و بی‌طراوت پیدا می‌کند.
• نازک شدن و کاهش شفافیت و درخشش پوست: نازک شدن اپیدرم و درم سبب می‌شود پوست حساس‌تر گردد. از سوی دیگر کند شدن روند نوسازی سلول‌های اپیدرم و تجمع سلول‌های مرده در سطح پوست باعث کاهش بازتاب نور و از بین رفتن درخشندگی طبیعی پوست می‌شود.